‘Het is tijd dat softwaredocumentatie als vakgebied volwassen wordt’

Promovenda Brigit van Loggem (bron foto: Open Universiteit)

Onbruikbare en onduidelijke handleidingen leiden ertoe dat mensen niet goed leren omgaan met complexe software. Dat deze gebruikersdocumentatie onduidelijk is, komt onder meer doordat er geen samenhangend raamwerk is voor discussie rondom ontwerp, evaluatie en onderzoek. Promovenda Brigit van Loggem van de Open Universiteit ontwikkelde daarom zelf een model dat beschrijft hoe mensen omgaan met software en terwijl ze dat doen, leren begrijpen hoe die software in elkaar zit.

Van Loggem heeft onderzoek gedaan naar gebruikersdocumentatie van software en ontwikkelde op basis hiervan haar model. Om te kijken of je met zo’n model ook echt wat kunt, presenteert zij in het tweede deel van haar proefschrift een zogeheten ‘Software Documentation Design Pattern Language’ waarmee documentatie besproken kan worden onder verwijzing naar dat model. De verschillende ‘patterns’ worden in detail uitgewerkt. Sommige zijn gebaseerd op voorstellen uit de bestaande academische literatuur, andere op benaderingen die in de praktijk worden aangetroffen. Een design pattern language is een manier om ontwerpkeuzes vast te leggen vanuit hun context. Een pattern stelt niet: ‘Doe X’, maar: ‘Als de situatie zus en zo is, overweeg om X te doen’. Brigit van Loggem verdedigt haar proefschrift ‘Towards a Design Rationale for Software Documentation, A Model of Computer-Mediated Activity’, op 10 november 2017 bij de Open Universiteit in Heerlen.

Economische en maatschappelijke belangen

Aan het ontwerpen van gebruikersdocumentatie wordt relatief weinig aandacht geschonken. Ook is hierover weinig academische literatuur beschikbaar. Volgens Brigit van Loggem hebben zowel producenten van gebruikersdocumentatie als zij die hiernaar onderzoek doen behoefte aan inzicht in het proces dat door documentatie wordt ondersteund. “Gedurende de 30 jaar dat ik softwaredocumentatie schrijf, is dit nooit een serieus onderwerp voor onderzoek geweest. En dat, terwijl er grote economische en maatschappelijke belangen mee gemoeid zijn. Stel je eens voor wat de kosten zijn van menselijke fouten die worden gemaakt bij gebruik van, bijvoorbeeld, een factureringssysteem”, legt Van Loggem uit.

Voordat je een handleiding maakt, moet je volgens de promovenda weten hoe mensen omgaan met software. Wat gebeurt er bij herhaalde interactie met een bepaald stuk software? Hoe worden gebruikers daarin beter met de toegenomen ervaring? Hoe kun je verklaren dat ze ophouden met leren vlak voordat ze de zaak echt onder de knie hebben? Van Loggem: “Pas als je een idee van hebt van dat proces kun je doelbewust met de documentatie die je maakt daarop ingrijpen en gaan inwerken op bepaalde aspecten van het proces, in de hoop op verbetering.”

Menselijk gedrag op het domein toespitsen

Brigit bekeek verschillende wijzen van aanpak. Zij spitste een aantal bestaande benaderingen van menselijk gedrag toe op dit domein en verbond ze met elkaar om te komen tot een compleet model dat beschrijft hoe mensen leren (of niet) van herhaalde interactie met software. Vervolgens bekeek ze of het CMA-model dat daaruit voortkwam, gebruikt kan worden om betekenisvol te praten over softwaredocumentatie. “Als je iets maakt, moet je kunnen zeggen waarom je het op een bepaalde manier maakt en niet anders. Je moet je ontwerpkeuzes kunnen rechtvaardigen”, aldus de promovenda.

De belangrijkste uitkomst van het onderzoek is, dat het abstract model van menselijk gedrag een goede leidraad kan bieden voor het rechtvaardigen van ontwerpkeuzes. Dat men inderdaad verder komt in professionele discussies als keuzes gerechtvaardigd worden met verwijzing naar een bepaald aspect van het gedrag dat mensen vertonen. Volgens de promovenda wordt het tijd dat softwaredocumentatie als vakgebied volwassen wordt. “Dat we dingen doen op basis van wat er bekend is over het gedrag dat we met onze documentatieproducten proberen te veranderen. En dat dat dus kan!”

Brigit van Loggem promoveert op vrijdag 10 november 2017 om 16.00 uur bij de Open Universiteit in Heerlen. Haar promotor is Prof. dr. G. C (Gerrit) van der Veer, werkzaam bij de faculteit Management, Science & Technology , wetenschapsgebied Informatica en informatiekunde bij de Open Universiteit.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.